header
Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie I

Tu sa informacje o cechach przystosowania ryb do zycia w wodzie cz. I

 

 

CECHY PRZYSTOSOWANIA RYB DO ŻYCIA W WODZIE.

 

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Autor:   Magdalena Knapik II a

 

 

 

Ryby są kręgowcami żyjącymi w wodzie. Zamieszkują morza gorące i podbiegunowe oraz wody słodkie – jeziora, stawy rzeki i potoki górskie.

Wiele gatunków ryb to zwierzęta toni wodnej, ale są i takie, które bytują wśród przybrzeżnych roślin podwodnych, w mule i w piasku dna.

Różnorodność środowisk życia ryb sprawia, że w przyrodzie występuje ogromne bogactwo ich form, co budzi zainteresowanie oraz zachwyt przyrodników i miłośników tych zwierząt. Mimo tego bogactwa ogólna budowa wszystkich ryb jest podobna, co wynika z przystosowania do życia w środowisku wodnym.

Mają na to wpływ :

 

 

- Kształt ciała

 

- Pokrycie ciała

 

- Głowa oraz otwór gębowy

 

- Płetwy

 

- Układ oddechowy

 

- Narząd linii bocznej

 

- Pęcherz pławny.

 

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

Kształt Ciała

 

 

Ryby cechuje olbrzymia różnorodność kształtów, związana głównie ze znacznym zróżnicowaniem zajmowanego środowiska oraz trybem życia, jaki dany gatunek prowadzi.  Poruszanie się w wodzie wymaga specyficznego kształtu ciała ze względu na przymus ciągłego pokonywania oporu wody.

 

Wyróżniamy poszczególne typy kształtów :

 

Torpedowaty : ciało wydłużone , lekko spłaszczone bocznie, silnie zwęża się w

części ogonowej. Umożliwia szybkie poruszanie się w wodzie, jednak

przez to jest również mało zwrotnie.

Przykład : tuńczyk

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Strzałkowaty : ciało wydłużone o ostro zakończonej głowie. Wysokość ciała prawie

jednakowa na całej długości, płetwa grzbietowa przesunięta do tyłu.

Przykład : szczupak

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Igłowaty :   ciało wydłużone, owalne z głową kończącą się długim pyskiem

Przykład :  iglicznia

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Węgorzowaty: Ciało w przekroju poprzecznym okrągłe, silnie wydłużone, głowa lekko

spłaszczone grzbieto-brzusznie.

Przykład : węgorz

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Wstęgowaty : ciało bardzo wydłużone i ścieśnione bocznie

Przykład : pałasz

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Silnie spłaszczony bocznie : Płetwy wyciągnięte do góry i do dołu. Taki kształt ciała

umożliwia rybie dobrą zwrotność.

Przykład : skalar

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Spłaszczony grzbieto – brzusznie : część grzbietowa i brzuszna mocno spłaszczone,

ciało symetryczne

Przykład : płaszczka

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Asymetrycznie spłaszczone bocznie : ciało niesymetryczne, ryby te prowadzą

głównie przydenny tryb życia.

Przykład : płastuga

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Symetrycznie spłaszczone bocznie : ciało wysokie przy stosunkowo niewielkiej

długości.

Przykład : Karp

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Kulisty : taki kształt mają nieliczne ryby, które w sytuacjach zagrożenia "pęcznieją".

Przykład : najeża

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Żaglowały: posiadają charakterystycznie rozwiniętą płetwę grzbietową

Przykład : żaglica

 

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Pokrycie  Ciała

 

Ciało większości ryb jest pokryte dachówkowato na siebie zachodzącymi rzędami kostnych łusek wytwarzanych w skórze. Niektóre ryby, np.   węgorze, mają łuski bardzo drobne, inne np. karpie, leszcze – znacznie większe. Są również ryby nagie np. sumy, które nie mają łusek.

Ciało ryb jest wilgotne dzięki warstwie śluzu wydzielanego przez gruczoły znajdujące się w skórze. Śluz jest wytworem skóry właściwej to on ułatwia rybom pływanie, ponieważ zmniejsza tarcie pomiędzy rybą a wodą, pełni także funkcję ochronną. Skóra u ryb bierze także udział w procesach oddychania, wydalania i osmoregulacji. W skórze występują też komórki barwnikowe powodujące różne ubarwienie ciała. Barwy często maskują ryby w otoczeni, a czasami odstraszają wrogów.

 

Łuski :

 

Pełnią funkcje ochronną. Tworzą na ciele ryby pewnego rodzaju pancerz, który w znacznym stopniu zmniejsza możliwość zranienia a także utrudnia atakowanie zwierzęcia przez pasożyty zewnętrzne. Ponadto łuski pomagają rybie w pokonywaniu oporu wody przez zmniejszanie tarcia.

 

Plakoidalne – bardzo ostre i sztywne , w kształcie zębów, stanowią świetną ochronę

dla ciała. Końce ząbków skierowane są ku tyłowi co jest typowe dla ryb

spodoustych, wraz z wiekiem ryb ich liczba rośnie.

Występują np. u rekina.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Genoidalne -  idealnie pokrywają ciało, w kształcie rabów, rozmieszczone w ściśle

przylegających szeregach. Pokryte geoidą.

Występują np. u leszcza.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Cykloidalne - to odmiana łusek elastycznych o kształcie okrągławym i gładkich

brzegach.

Występują np. u  karpia

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie


Kitenoidalne - jest to odmiana łusek elastycznych o kształcie prostokątnym, o

ząbkowanych lub falistych przednich i tylnych brzegach.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Skóra u ryb zbudowana jest z naskórka, oraz ze skóry właściwej.

Cienki naskórek którym pokryta jest skóra właściwa posiada liczne gruczoły śluzowe, dzięki którym ryba jest mniej podatna na uszkodzenia mechaniczne.

Najważniejszą częścią skóry właściwej są włókna łącznotkankowe. Nakładają się one na siebie tworząc w ten sposób trudną do rozerwania strukturę. Kolor skóry może informować o płci osobnika, czasem daje też znać otoczeniu o jego stanie emocjonalno-psychicznym. Na skórze mogą znajdować się również gruczoły jadowe, a u ryb głębinowych także świecące wyrostki lub narządy elektryczne (murena), których wyładowanie może ogłuszyć, a nawet zabić ofiarę.

 

Głowa oraz otwór gębowy

 

W ciele ryby wyróżnia się głowę, odcinek tułowiowy i ogonowy. Głowa łączy się bezpośrednio z tułowiem ( nie ma przewężenia szyjnego). Za granicę tułowia uważa się, patrząc od strony głowy, tylne krawędzie pokryw skrzelowych.

Głowa ryby to jedna z ważniejszych jej części. W jej wnętrzu znajduje się czaszka, która ochrania mózg i usztywnia konstrukcję głowy, oraz mózg - główny ośrodek nerwowy a także początek układu trawiennego w postaci otworu gębowego.

 

Kształt głowy i umiejscowienie otworu gębowego jest ściśle związane z tym w jaki sposób ryba pobiera pokarm ma ścisły związek ze sposobem pobierania pokarmu.

Położenie końcowe (prawie na osi ciała) Charakterystyczne dla ryb, pływających w toni wodnej.

 

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Położenie górne charakterystyczne dla ryb, pobierających pokarm z powierzchni wody.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Otwór gębowy pod głową (położenie dolne) charakterystyczne dla ryb pobierających pokarm z dna zbiornika wodnego.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Płetwy

Sylwetkę ryb uzupełniają płetwy. Można je określić jako fałdy skórne rozpięte na promieniach chrzęstnych lub kostnych i zaopatrzone we własne mięśnie rozmieszczone w podstawie płetwy. Dzięki takiej budowie płetwy zdolne są do wykonywania prostych lub nawet dość skomplikowanych ruchów.

Dzielą się na płetwy parzyste i nieparzyste. Do parzystych należą płetwy piersiowe i brzuszne , zaś do nieparzystych jedna lub więcej płetw grzbietowych , płetwa ogonowa i jedna lub więcej odbytowych.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Funkcje płetw:

 

- pozwalają rybom utrzymać odpowiednią pozycję ciała czyli grzbietem do góry.

- pomagają przy zmianach kierunku ruchy w dół i w górę

- mogą powodować powolny ruch do przodu i do tyłu

- pozwalają na zatrzymywanie się w miejscu.

- posiadają wygląd wioseł i nadają się do wiosłowania.

 

 

Płetwa grzbietowa - nieparzysta - wraz z płetwą odbytową pełni funkcję steru umożliwiającego nagłe zmiany kierunku ruchu.

 

Płetwa piersiowa - parzysta - umieszczona na brzuchu ryby, jej pozycja względem płetw piersiowych oraz położenie (przesunięcie do przodu lub do tyłu) jest cechą charakterystyczną. Płetwy te służą do utrzymywania równowagi i zmiany kierunku.

 

Płetwa brzuszna – parzysta - położona za pokrywami skrzelowymi, na różnych wysokościach, u większości gatunków służy do utrzymywania wybranej pozycji ciała, u niektórych do kroczenia po lądzie, a u ryb latających umożliwia wykonywanie lotów ślizgowych ponad powierzchnią wody. W zasadzie, tkwią w ścianie tylnej okolicy brzucha, tuż przed otworem odbytowym. Ale u wielu ryb kostnoszkieletowych są przesunięte w różnym stopniu ku przodowi ciała.

 

Płetwa ogonowa – nieparzysta - u większości gatunków jedna, niekiedy są dwie. Pełni funkcję napędową ryby.

 

Płetwa tłuszczowa – nieparzysta - zwykle nie posiada promieni, jej funkcja nie została jeszcze poznana.

Płetwa odbytowa – nieparzysta - umieszczona pomiędzy odbytem, a ogonem. Jest zazwyczaj zbudowana z promieni miękkich a pierwszy promień czasami jest przekształcony w ostry kolec.

 

Spośród płetw nieparzystych, płetwa ogonowa odznacza się największą różnorodnością kształtów. Za typ najpierwotniejszy  i występujący już u najstarszych ryb uchodzi płetwa heterocerkalna - asymetryczna zewnętrznie i wewnętrznie.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Składa się ona z dwóch płatów, górnego większego i dolnego mniejszego;  w górnym przebiega koniec struny grzbietowej jako szkieletu osiowego.

Ryby dwudyszne posiadały w środkowym dewonie płetwę heterocerkalna, lecz już od okresu karbońskiego wyłącznie płetwę dificerkiczną - symetryczną wewnętrznie i zewnętrznie.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

Występuje również trzecie odmiana płetwy ogonowej – płetwa homocerkalna jest ona symetryczna wewnętrznie i asymetryczna zewnętrznie.

 

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

Płetwa ogonowa pełni funkcję motoryczną, co pozwala na szybkie poruszanie się w wodzie.

 

Układ oddechowy

Narządem oddechowym ryb są skrzela wewnętrzne umieszczone na łukach skrzelowych i u większości osłonięte pokrywami skrzelowymi. Od każdego łuku odchodzą dwa rzędy bogato unaczynionych listków skrzelowych. Mieszczące się na listkach drobne fałdy to blaszki skrzelowe, zwiększające powierzchnie oddechową. Pokrywy skrzelowe działają jak pompa ssąco-tłocząca, utrzymując jednokierunkowy przepływ wody – od jamy gębowej do jamy skrzelowej.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

Proces oddychania odbywa się u ryb na zasadzie dyfuzji. Dzięki przeciwnemu kierunkowi przepływu krwi i wody przebiega bardzo wydajnie

Krew dostarczana tętnicą oskrzelową płynie do licznych naczyń włosowatych w listkach skrzelowych, a stąd żyłą łuku skrzelowego jest zabierana.

Listki skrzelowe od wnętrza są stale przemywane krwią, a z zewnątrz stale przepływającym strumieniem wody, który jest możliwy dzięki mięśniom rytmicznie poruszającymi pokrywami skrzelowymi.

 

Narząd linii bocznej

 

Pełni rolę urządzenia odbierającego sygnały o kierunku i sile prądu wody, następnie przekazywane do narządu linii bocznej, dzięki któremu ryba wyczuwa obecność przeszkód oraz innych ryb nie dotykając ich

 

Sama linia boczna to szereg przebitych łusek na ciele ryby, biegnący po obu bokach od głowy w kierunku płetwy ogonowej. Najczęściej bywa prosta lub lekko łukowato wygięta do dołu albo do góry, rzadziej falista.

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

Funkcje :

-  Odbiera sygnały o kierunku i sile prądu wody , po czym przekazuje je do narządu linii bocznej , dzięki temu ryba wyczuwa obecność przeszkód.

-  Odbiera zmiany ciśnienia w wodzie, a nawet jej skład chemiczny.

- Dzięki temu narządowi ryba nawet w ciemności ma doskonałą orientacje pod wodą.

 

 

Pęcherz pławny

 

Jest to narząd hydrostatyczny, modyfikujący ciężar właściwy ryby. Mieści się w jamie brzusznej, najczęściej nad przewodem pokarmowym. Powstaje w rozwoju embrionalnym jako uwypuklenie przełyku, z którym łączy się za pomocą przewodu powietrznego. Po okresie rozwoju embrionalnego napełnia się powietrzem atmosferycznym przez bezpośrednie połykanie go znad powierzchni wody.

W zależności od tego czy przewód powietrzny zarasta lub nie ryby dzielimy na:

 

 

Gatunki  otwarto – pęcherzowe

 

Gdzie przewód ten pozostaje drożny do końca życia. Ryby te regulują  zawartość gazu w pęcherzu wypuszczając go lub połykając przez przewód powietrzny. Dzięki temu mogą one znacznie szybciej zmieniać objętość gazów w pęcherzu powietrznym niż ryby z pęcherzem zamkniętym.

 

Gatunki zamknięto-pęcherzowe

 

Gdzie przewód zarasta oddzielając się od przełyku. U ryb tych w ściance pęcherza pławnego rozwijają się gruczoły gazowe (skupiska włosowatych naczyń krwionośnych służące do uzupełniania gazów w pęcherzu, oraz tzw. owal (narząd o podobnej budowie do gruczołu gazowego) przez który wydala się nadmiar gazu do systemu krwionośnego (przez to krew jest dodatkowo dotleniana).

 

Cechy przystosowania ryb do zycia w wodzie

 

Literatura :

 

„Zoologia” – B. Koszewska T. Zabłocka

 

„Zoologia” – A. Rajski

 

Ryby słodkowodne polski – państwowe wydawnictwo naukowe . praca zbiorowa pod redakcja Marii Brylińskiej

 

„Barwny świat ryb akwariowych” – dr Jerzy Lewczuk

 

„Anatomia i embriologia” -  Z. Grodziński