header
Typy kwiatostanów u roślin okrytonasiennych

Tu są informacje o typach kwiatostanów u roślin okrytonasiennych

 


Typy kwiatostanów u roślin okrytonasiennych

 


typy kwiatostanow

 

Autorki: Magda Knapik, Monika Michałek – klasa 1a

3.02.2007, Kraków

 

 

Kwiatostan jest to skupienie rozgałęzień pędów nie rozwijających się dalej wegetatywnie, na których powstają kwiaty.

 

W obrębie kwiatostanu najczęściej występują liście przykwiatowe o uproszczonej budowie. Jeżeli występują liście asymilacyjne mówimy o kwiatostanach ulistnionych. Kwiatostany bezlistne (nagie) są rzadko spotykane. Kwiatostan w typowej formie wykształcił się u roślin okrytonasiennych*.

 

Termin ten jest obecnie stosowany również w odniesieniu do roślin nagozalążkowych szpilkowych: szyszkę żeńską, uznawaną dawniej za pojedynczy kwiat żeński (megastrobil), obecnie na podstawie badań porównawczych roślin kopalnych spokrewnionych ze szpilkowymi określa się jako zredukowany kwiatostan żeński (strobilostan).

 

Kwiatostany roślin okrytonasiennych są osadzone na szypule kwiatostanowej i charakteryzują się ogromną różnorodnością typów.

 

Dwa zasadnicze typy:  Kwiatostany groniaste i wierzchotkowate różnią się sposobem rozgałęzienia. Kwiatostany groniaste rozgałęziają się jednoosiowo, mają wyraźną oś główną.

 

Pojedyncze kwiaty rozwijają się w nich stopniowo, od nasady w kierunku wierzchołka bądź też od zewnątrz ku środkowi. Oznacza to, że najmłodsze kwiaty znajdują się na szczycie kwiatostanu lub w jego środku, najstarsze zaś u podstawy lub w zewnętrznych partiach.

 

Do kwiatostanów groniastych prostych, w których osie pierwszego rzędu nie rozgałęziają się należą: grono, baldachogrono, kłos, kotka, kolba. W kwiatostanach typu grono na osi głównej zakończonej kwiatem osadzone są, jako osie boczne pierwszego rzędu, kwiaty szypułkowe (np. konwalia). Kłos różni się od grona tym, że pojedyncze kwiaty

 

są siedzące, bezszypułkowe (np. babka, rdest). Odmianami kłosa są kotka (bazia) o wiotkiej zwisającej osi (npwierzba, leszczyna) i kolba o silnie zgrubiałej osi (np. kukurydza). W baldachogronie szypułki kwiatowe niejednakowej długości wyrastają na różnych wysokościach osi głównej, ale dorastają do jednego poziomu (np. dziki bez, jarzębina).

Kwiatostany groniaste złożone mają rozgałęzienia dalszych rzędów; należą do nich: kłos złożony,  wiecha oraz wiecha złożona. W kłosie złożonym na osie głównej osadzone są kłosy proste, tak zwane kłoski (np. pszenica, żyto). Oś wiechy wykształca odgałęzienia drugiego i dalszych rzędów zakończone pojedynczymi kwiatami (np. liczne gatunki traw, bez lilak). Wiecha złożona różni się od wiechy tym, że odgałęzienia różnych rzędów zakończone są kłoskami, a nie pojedynczymi kwiatami (np. kwiatostany męskie kukurydzy, owies).

Obok wyżej wymienionych kwiatostanów groniastych, u których oś główna przewyższa osie boczne, istnieją typy kwiatostanów o silnie skróconej osi głównej, a rozwiniętych osiach potomnych. Do takich kwiatostanów należy baldach i baldach złożony. W baldachu osie boczne I rzędu, mające prawie taką samą długość, wyrastają z osi głównej na tej samej wysokości, a każda z nich jest zakończona pojedynczym kwiatem (np. czosnek, bluszcz). W baldachu złożonym osie boczne I rzędu i oś główna zakończone są małymi baldachami (baldaszkami).

Do kwiatostanów groniastych należą również kwiatostany o silnie skróconej, rozszerzonej i często spłaszczonej osi, tworzącej dno kwiatostanowe (osadnik), np. kwiatostan typu główka i koszyczek. W kwiatostanie pierwszego typu oś jest silnie zgrubiała, często wypukła, a kwiaty na niej osadzone są siedzące lub krótkoszypułkowe (np. u koniczyny). W koszyczku, charakterystycznym dla rodziny złożonych, oś jest spłaszczona i rozszerzona, a na niej znajdują się gęsto ułożone bezszypułkowe kwiaty. U niektórych gatunków wszystkie kwiaty koszyczka są jednakowe, jednak u wielu występuje zróżnicowanie na brzeżne - kwiaty języczkowate i wewnętrzne- kwiaty rurkowate (np. u słonecznika, stokrotki).

Drugą grupę stanowią kwiatostany wierzchotkowate, rozgałęzione wieloosiowo, sympodialnie, w których brak nadrzędnej osi głównej. Oś główna, w momencie wytworzenia kwiatu szczytowego, przestaje rosnąć, rozwijają się osie boczne różnych rzędów, przewyższające oś główną. Na końcach osi bocznych wykształcają się kwiaty, w kolejności od szczytu ku podstawie kwiatostanu bądź też od środka ku partiom zewnętrznym. W przeciwieństwie do kwiatostanów

 

groniastych, najmłodsze kwiaty w kwiatostanach wierzchotkowatych znajdują się u podstawy lub w częściach obwodowych, a najstarsze na szczycie bądź w centrum kwiatostanu.

Wyróżnia się kilka podtypów kwiatostanów wierzchotkowatych, w zależności od liczby i sposobu ustawienia odgałęzień bocznych odchodzących pod wierzchołkiem osi głównej. W przypadku wierzchotki jednoramiennej, każda oś wykształca tylko jedno odgałęzienie następnego rzędu. Jeżeli są one ustawione w jedną stronę, tworzą kwiatostan zwany sierpikiem (np. u niezapominajki); mogą też ustawiać się wachlarzowato, na przemian po dwóch stronach kwiatostanu, tworząc wachlarzyk (np. u kosaćca). Wyodrębnia się także inne typy tego kwiatostanu, np. skrętek (wiele gatunków z rodziny wargowych) i kwiatostan śrubowaty (dziurawiec). Obok wierzchotki jednoramiennej wyróżnia się wierzchotki dwu- i wieloramienne, w których pod kwiatem szczytowym każdej osi wyrastają odpowiednio dwa odgałęzienia boczne naprzeciwległe lub kilka odgałęzień bocznych zakończonych pojedynczym kwiatem. Wierzchotka dwuramienna występuje powszechnie u przedstawicieli rodziny goździkowatych, wierzchotka wieloramienna np. u wilczomlecza.

 

 

Dokładny schemat podziału kwiatostanów:

U roślin okrytozalążkowych kwiatostany są osadzone na szypułce kwiatostanowej. Mimo że wykazują dużą różnorodność, wyróżnia się dwa podstawowe typy kwiatostanów: groniaste i wierzchotkowate, różniące się sposobem rozgałęzienia.

Kwiatostany groniaste

Mają wyraźną oś główną i rozgałęziają się jednoosiowo (monopodialnie). Są to kwiatostany otwarte - nie ma u nich kwiatów szczytowych. W tym typie pojedyncze kwiaty rozwijają się od nasady w kierunku wierzchołka, lub też od zewnętrznych części ku środkowi. Zatem najstarsze kwiaty znajdują się u podstawy albo w zewnętrznych częściach kwiatostanu, zaś najmłodsze na szczycie lub w środku rozgałęzień. We wszystkich kwiatostanach groniastych oś główna przewyższa osie boczne. W kwiatostanach groniastych wyróżnia się:

  • proste (osie I rzędu nie rozgałęziają się):
    • grono - na osi głównej zakończonej kwiatem osadzone są kwiaty szypułkowe, które stanowią osie I rzędu. Przykładem grona jest

kwiatostan konwalii lub rzepaku

 

typy kwiatostanow

    • baldachogrono - szypułki kwiatowe o niejednakowej długości wyrastają z osi głównej na różnych wysokościach i dorastają do jednego poziomu (grusza, jarzębina).

typy kwiatostanow

  • kłos - w przeciwieństwie do grona, pojedyncze kwiaty są bezszypułkowe, osadzone siedząco bezpośrednio na osi (babka, rdest).

typy kwiatostanow

  • kotka - (bazia) o zwisającej, wiotkiej osi (wierzba, leszczyna).
  • kolba - o silnie zgrubiałej osi (kwiat żeński kukurydzy).

typy kwiatostanow

  • złożone (mają one rozgałęzienia dalszych rzędów):
    • kłos złożony - z osi głównej wyrastają kłosy proste - kłoski (pszenica, żyto).

typy kwiatostanow

    • wiecha - oś główna wykształca odgałęzienia dalszych rzędów zakończone pojedynczymi kwiatami (bez lilak, wiele gatunków traw).

typy kwiatostanow

    • wiecha złożona - rozgałęzienia zakończone są nie pojedynczymi kwiatami a kłoskami (owies, kwiaty męskie kukurydzy).
  • o silnie skróconej osi głównej:
    • baldach - osie boczne I rzędu wyrastają z osi głównej na tej samej wysokości dorastając na prawie taką samą długość. Każda z nich zakończona jest pojedynczym kwiatem (czosnek, bluszcz).

typy kwiatostanow

    • baldach złożony - osie boczne zakończone są małymi baldachami tzw. baldaszkami (koper).

typy kwiatostanow

  • o skróconej, rozszerzonej i często spłaszczonej osi głównej (często tworzącej osadnik - dno kwiatostanowe):
    • główka - posiada oś silnie zgrubiałą, często wypukłą. Kwiaty na niej osadzone są siedzące lub też krótkoszypułkowe (koniczyna).

typy kwiatostanow

    • koszyczek - oś jest rozszerzona i spłaszczona. Na niej znajdują się gęsto rozłożone kwiaty bezszypułkowe. U niektórych gatunków wszystkie kwiaty koszyczka są jednakowe ale u wielu pojawia się 8
    • zróżnicowanie na kwiaty języczkowate występujące na brzegu oraz kwiaty rurkowate umieszczone wewnątrz (stokrotka, słonecznik).

typy kwiatostanow

Kwiatostany wierzchołkowe

Mają kwiat na szczycie osi kończący jej wzrost na długość (zamknięte), rozgałęziają się sympodialnie. Gdy oś główna zakończy wzrost, zaczynają się rozwijać osie boczne, każda z kwiatem szczytowym. Kwiaty kwitną od środka, na szczycie osi głównej, do obwodu na osiach bocznych. Kwiatostany te dzielimy na:

  • wierzchotka jednoramienna (monochasium):
    • sierpik - pojedyncze odgałęzienia boczne z kwiatem, który zwrócony jest w jedną stronę (niezapominajka, żywokost).

typy kwiatostanow

    • skrętek - podobnie jak u sierpika.
    • dwurzędka - pojedyncze kwiaty wyrastają naprzemiennie po obydwu stronach (niektóre gatunki kosaćca).
    • wachlarzyk

typy kwiatostanow

  • wierzchotka dwuramienna (dichasium) - pod każdym kwiatem szczytowym znajdują się rozgałęzienia po dwa naprzeciwległe kwiaty boczne (rogownica).

typy kwiatostanow

  • wierzchotka wieloramienna, wielopromienista (pleiochasium) - wytwarza w podobny sposób jak wierzchotka dwuramienna nie dwa, lecz kilka kwiatów (wilczomlecz).
  • uproszczona forma - wykształcony na szczycie łodygi jeden kwiat (tulipan).
  • wiecha z wykształconym kwiatem szczytowym, który kończy wzrost (np. winorośl, lilak):
    • podbaldach - gałązki kwiatostanu dorastają do jednego poziomu (wygląda jak baldach) (bez czarny, kalina).

 

Ciekawostki, inne informacje związane z kwiatostanami

Jakie rozmiary mogą osiągać kwiatostany? Największe kwiatostany wytwarza Puya raimondii południowoamerykański krewniak ananasa. Pojedyncze kwiaty są małe, ale w wielkim wzniesionym kwiatostanie w wysokości ponad 11  metrów i przekroju niemal 2,5 metra może się ich zmieścić około 8 tysięcy. 

Co ciekawego jest w zwyczajnej stokrotce? Stokrotka ze swym jasnym środkiem i wianuszkiem płatków, wygląda jak każda inna roślina kwiatowa. To, co mylnie uważamy za kwiat, w rzeczywistości jest kwiatostanem-koszyczkiem. Na tarczowatym osadniku znajdują się dosłownie setki pojedynczych kwiatów rurkowatych, z których każdy może wytworzyć nasiona. Część centralną otaczają wydłużone kwiaty języczkowate mylnie nazywane płatkami. Ich rola polega na przywabianiu pszczół i innych owadów do kwiatów rurkowatych, których dochodzi do zapylenia. Kwiaty języczkowate służą również owadom jako miejsce oparcia.

Co to jest kwiatostan pułapkowy? kwiatostan zamykający owady w swoim wnętrzu do momentu zapylenia kwiatów i obsypania owada nowym pyłkiem. Jest charakterystyczny dla gatunków z rodziny obrazkowatych, np. dla obrazków plamistych, występujących rzadko na południu Polski. Kwiatostan typu kolba ma mięsistą oś, na której są osadzone rozdzielnopłciowe- kwiaty (żeńskie w dolnej części i męskie powyżej), ponad którymi wyrasta pierścień szczecinowatych tworów, skierowanych ku dołowi; słupki i pręciki dojrzewają w różnym czasie. Całość otacza biaława pochwa liściowa zwężająca się w  miejscu, gdzie na osi osadzone są szczecinowate twory. Owady zapylające, najczęściej muchówki z rodzaju ćmianka, zwabione charakterystycznym, przypominającym mocz zapachem kwiatostanu i wysoką temperaturą panującą w jego wnętrzu (niekiedy różnica temp. Dochodzi do kilku stopni), wpadają do kwiatostanu i bez przeszkód dostają się do jego dolnej, zamkniętej pochwą liściową części, w której zlokalizowane są kwiaty żeńskie i męskie. Pierścień szczecin odcina im drogę powrotną; uwięzione owady usiłują się wydostać, szamoczą się pomiędzy kwiatami żeńskimi, zapylając ich dojrzałe słupki pyłkiem przyniesionym z innego kwiatostanu. W tym czasie stopniowo dojrzewają pręciki i usychają szczeciniaste twory zamykające zwężenie w pochwie liściowej; owady obsypane pyłkiem z otwartych pylników swobodnie wydostają się na zewnątrz, aby zwabione zapachem innego kwiatostanu pułapkowego powtórzyć cały mechanizm zapylenia.

 

Jaki pożytek mamy z kwiatostanów? Kwiatostany mają zastosowanie w ziołolecznictwie. Na przykład kwiatostan lipy ma zastosowanie jako tradycyjny środek napotny w przeziębieniach. Koszyczek arniki górskiej działa odkażająco, stosuje się go na stłuczenia, rany. Koszyczek rumianku przeciwdziała stanom zapalnym skóry, jest to środek przeciwskurczowy układu pokarmowego, przeciw alergiczny. Kwiatostan kocanki piaskowej stosowany jest jako lek moczopędny, pomocny w leczeniu żółtaczki. Kwiatostan głogu działa uspokajająco, pomaga w bezsenności. To tylko niewielkie przykłady korzyści jakie daje nam natura przy pomocy kwiatostanów. Jest ich o wiele więcej.

 

 

Słowniczek

 

Kwiat rurkowaty –kwiat promienisty, mający dwie lub więcej płaszczyzn symetrii, o okwiecie rurkowatym lub lejkowatym. Ten typ kwiatów występuje np. w rodzinie astrowatych, wchodząc w skład kwiatostanu zwanego koszyczkiem. Koszyczek ten może składać się z samych kwiatów języczkowych, lub z samych kwiatów rurkowych, jak np. u ostów. Najczęściej jednak w środku koszyczka znajdują się kwiaty rurkowe, zaś kwiaty języczkowe znajdują się na brzegu koszyczka.

Pręcik - męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej i główki , która jest zróżnicowana na dwa pylniki połączone płonnym łącznikiem. W pylnikach znajdują się komory pyłkowe, wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu.

Słupek - żeński organ płciowy w kwiecie. Powstaje w wyniku całkowitego zrośnięcia owocolistków (okrytonasienne) lub częściowego zrośnięcia owocolistków(nagonasienne). Kilka słupków składa się na słupkowie. Słupek zbudowany jest z  jednego lub kilku owocolistków zrośniętych brzegami. U dołu słupek rozszerza się w zalążnię, która na górze zwęża się w szyjkę słupka i zakończona jest znamieniem. Zalążnia słupka posiada komorę w której znajdują się zalążki wyrastające na łożyskach. Pyłek wytwarzany w pręcikach podczas zapylenia dostaje się na znamię słupka. Następnie słupek przekształca się w owoc, w którym znajdują się nasiona.

Kwiat języczkowy– kwiat grzbiecisty, posiadający jednostronnie wyciągniętą, taśmowatą koronę. Kwiaty języczkowe występują np. w rodzinie astrowatych, wchodząc w skład kwiatostanu zwanego koszyczkiem. Koszyczek ten może  12

 

 

składać się z samych kwiatów języczkowych, jak np. u mniszka, lub z samych

kwiatów rurkowych . Najczęściej jednak w środku koszyczka znajdują się kwiaty rurkowe, zaś kwiaty języczkowe znajdują się na brzegu koszyczka. Często kwiaty te są większe od kwiatów rurkowych wewnątrz koszyczka i barwniejsze, pełniąc rolę powabni, zwabiającej owady. Często też są płone.

Kwiat-organ roślin nasiennych, w którym wykształcają się wyspecjalizowane elementy służące do rozmnażania.

Okrytonasienne-okrytozalążkowe (Magnoliophyta; w starszych systemach Angiospermae) - gromada roślin naczyniowych charakteryzujących się zredukowanym gametofitem oraz brakiem rodni i plemni. Sporofity są pokaźne, a kwiat jest często obupłciowy. Części wytwarzające gamety to słupki i pręciki. Słupki powstają ze zrośniętych owocolistków. Pręciki zbudowane są z nitki i główki. W główce występują najczęściej 2 pylniki. W pylnikach powstają mikrozarodniki, z których następnie rozwijają się ziarna pyłku, które wytwarzają tzw. jądra plemnikowe (nieruchome plemniki).

Kwiat słupkowy, kwiat żeński(megastrobil) - kwiat zawierający tylko jeden lub więcej słupków, nie posiadający natomiast pręcików. Oddzielne kwiaty żeńskie i męskie występują u niektórych gatunków roślin nasiennych. Czasami kwiaty żeńskie tworzą kwiatostany.

Nagozalążkowe, nagonasienne (Gymnospermae)-typ należący do królestwa roślin, liczący ok. 700 gatunków głównie roślin drzewiastych, występujących na całej kuli ziemskiej. Nasiona nagonasiennych nie tworzą się wewnątrz zalążni (jak u okrytonasiennych), ale powstają na tzw. łuskach nasiennych osadzonych na osi i często podpartych łuskami wspierającymi oraz tworzących struktury zwane szyszkami. Z uwagi na brak słupka i zalążni rośliny nagozalążkowe nie wykształcają owoców.

Kwiatostan żeński(strobilostan)-na przykład u sosny ma postać malutkiej szyszki (zielono-różowej).

Zapylenie - zjawisko występujące u roślin kwiatowych, polegające na przeniesieniu ziarna pyłku na znamię słupka. Kwiaty posiadają specjalne przystosowania do tego celu. Znamiona ich słupków są kleiste, a pyłek jest zwykle bardzo niewielkich rozmiarów.

 

 

Literatura

 

1. www.wikipedia.pl

2. „ABC PRZYRODY” Przegląd Reader’s Digest

3. „Encyklopedia biologiczna” Agencja Publicystyczno-Wydawnicza "Opres"

4. „Poradnik ziołowy” O. Grzegorz  Franciszek Sroka